Um postillu sr. Gunnars Jóhannessonar frá því í dag

Ég þekki ekki til sr. Gunnars Jóhannessonar en eflaust er hann besta skinn, eins og við flest. Ég ætla þó að leyfa mér að gagnrýna postillu hans sem hann flutti í dag í Hóladómkirkju, samkv. Tru.is, því hún er á köflum með því vitlausara frá fullorðnum háskólagengnum einstaklingi sem ég hef lesið um tíðina.

Sjá hér: Guð og gæðin

Það er ekki við öðru að búast en að meðal presta leynist grunnhyggnir vitleysingar, eins og í öðrum stéttum, hvort sem það á við um Gunnar eður ei. En dapurlegt þykir mér að orðræða af þessu tagi sé nú á dögum af einhverjum talin boðleg upplýstu fólki sem hugleiðing um siðgæði.

Trúleysið að trufla Gunnar

Strax í upphafsorðum postillunnar kemur í ljós að Gunnar hefur verið að láta einhvern trúlausan fara í taugarnar á sér. Hann segir:

Ég var spurður að því fyrir all löngu síðan hvort prestar sæju fleira fólk í kirkjum landsins eftir efnahagshrunið og hvort fólk leitaði í auknum mæli til presta eða í andleg gæði. Sá sem spurði var ekki trúaður og það vottaði fyrir hæðni hjá honum: „Er kirkjan ekki í bullandi bissness nú þegar allt annað er hrunið eða að hruni komið?“

Hefði Gunnari þótt mikilvægt að vitna í þessi orð ef einhver hinna fjölmörgu hálfkristinna Íslendinga hefði spurt hann þessarar spurningar með einungis lítið eitt minni hæðni?

Þetta er vitaskuld í góðu lagi, en setur dálítið tóninn fyrir það sem á eftir kemur.

Dalai Lama

Gunnar virðist hafa pláss í hjarta sínu fyrir hugmyndir Dalai Lama, því á hann er minnst af sæmilegri virðingu:

Dalai Lama, sem heimsótti okkur á dögunum, lét hafa eftir sér að trúarbrögð sín væru einföld, þau væru góðvildin.

Dalai Lama sagði líka í sömu heimsókn að góðvildin væri mikilvægari en trúarbrögð hans. Sjáum hvernig það tónar við orð Gunnars á eftir.

Á hvað leggur þú traust þitt í lífinu?

Spyr Gunnar, því:

Ef Guð er ekki til þá er tilveran aðeins ein stór tilgangslaus tilviljun. Lífið er þá aðeins samsull efna og ferð án fyrirheita. Við lifum þá til þess eins að deyja í deyjandi alheimi. Ef Guði er varpað fyrir róða þá er gert út um eiginlegan tilgang með lífinu þegar allt kemur til alls. Við sviptum okkur og lífið sjálft gildi sínu. Ekkert í lífinu, hvorki gott né vont, hefur nokkurn hinsta tilgang þegar allt kemur til alls því það hefur alls engin áhrif á það sem óhjákvæmilega bíður allra. Þetta er sá veruleiki sem guðleysinginn situr uppi með og er fastur í.

Ef veruleikanum er í raun og veru þannig háttað á hvaða grundvelli gagnrýnum við t.d. hina svokölluðu útrásarvíkinga? Á hvaða grundvelli gagnrýnum við ranglætið í samfélaginu?

Skoðum þessa visku aðeins.

Allar tilviljanir eru í sjálfu sér tilgangslausar. Það er eðli tilviljana. Er tilveran tilviljun? Ég veit það ekki. Það veit enginn. Við getum talið okkur trú um að við trúum því afar heitt að hún sé það, eða sé það ekki, en hvortveggja er skot út í loftið. Er tilveran tilgangslaus? Það vitum við ekki frekar en við vitum hvort tilveran er tilviljun, hvað þá "tilgangslaus tilviljun".

Innan tilverunnar geta hlutir haft allskyns tilgang fyrir allskyns kvikindi. Á meðan á lífi okkar stendur hafa hlutir, hugtök, tilfinningar og aðgerðir tilgang fyrir okkur. Líf eins getur meira að segja haft tilgang fyrir annan. T.d. ákveða pör gjarnan að verða foreldrar. Það er eitthvað sem þau langar að gera og veitir þeim ánægju og lífsfyllingu. Afkvæmi þeirra hafa þannig þann tilgang fyrir þeim að fylla líf þeirra merkingu, mikilvægi, ástúð og umhyggju. Afkvæmin verða síðan fullorðin og taka sínar eigin ákvarðanir byggðar á genum sínum, uppeldi, aðstæðum, menningu og tilviljunum.

Er þetta allt tilgangslaust? Ekki fyrir einstaklinginn sem lifir. En hugsi maður alltaf um hlutina frá sjónarhóli dauðans er þetta vitaskuld allt ósköp lítilfjörlegt og skammlíft. En hver hugsar hlutina þannig? Á ég ekki að borða morgunmat af því að einn daginn mun ég deyja? Á ég ekki að leggja mig fram við að ala upp börnin mín af því að einn daginn mun ég deyja? Á ég ekki að reyna að fara með aðra eins og ég vil að þeir fari með mig af því að dag einn mun ég deyja?

Þvílík endemis þvæla. Líf einstaklings hefur tilgang fyrir hann sjálfan hvernig sem tilurð heimsins er háttað og hann getur starfað að því að vera sjálfum sér og öðrum til sóma fram á banabeð í algjörri sátt við að vita ekkert hvað gerist eftir dauða hans, eða hvort að koma muni til uppgjörs við dómara í leik lífsins.

Þess vegna hefur það tilgang fyrir alla, trúaða sem trúlausa, að móta samfélagið svo að sem flestir geti haft það bærilegt og verið sjálfum sér og öðrum til gagns og ánægju. Og þess vegna getum við öll hæglega gagnrýnt ranglæti í samfélaginu, því rétt eins og þegar við leiðbeinum börnum okkar, fjölskyldu og vinum tökum við sem samfélag ákvörðun um að ákveðnir hlutir séu ekki ásættanlegir og gagnrýna þurfi þá hegðun.

Auðvitað er svo hægt að leggjast á fletið og grenja þá staðreynd að við vitum ekki hvort tilveran hefur tilgang fyrir einhvern yfirboðara í sama skilningi og hamstrabúr hefur fyrir ungling, eða A. C. Mílan fyrir Silvio Berlusconi, en það er nokkuð sem við getum ekki vitað og engin þörf er á að vita. Þó við munum vitaskuld alla tíð halda áfram að reyna að komast að því, eins og ýmsu öðru sem kitlar vitund okkar.

Dalai Lama, sem Gunnar telur þess verðan að minnast á þegar ræða skal siðgæði og tilgang, sagði að góðmennskan sé ofar á forgangslistanum en trúarbrögð. Hvernig má það vera ef trúarbrögðin eru forsenda góðmennskunnar?  Jú, það er nefnilega þannig að veruleikinn sem guðleysinginn "situr uppi með og er fastur í" er nákvæmlega sami veruleikinn og allir aðrir þvælast í. Guðleysinginn hefur bara örlitið meiri biðlund en hinn trúaði og er ekki eins upptekinn af því að geispa golunni.

Athugasemdir

[Jón Steinar Ragnarsson, 16.6.2009 kl. 21:43]

Þegar Adam og Eva átu í sig frjálsan vilja á meðan alsjáandi almættið sá ekki til, þá mun það líklegast hafa tekið fyrir tilviljanir í mannlegri tilvist. Við réðum veri okkar og hugsunum og létum undan kenjum okkar að vid.  Þetta er mýta kristindómsin.

Ef þessi pastor hugleiddi þann möguleika að frjáls vilji væri ekki til, þá myndi hann kannski ná einhverri glóru í samhengið. Hugtakið er fundið upp til að hneppa fólk í fjötra og forsenda þess að hægt sé að kúga það með óttaprangi.+

Frjáls vilji er mýta. Allar hugsanir og athafnir manneskjunnar eiga sér utanaðkomandi hvata og vakna ekki nema fyrir áreiti, sem er algerlega háð tilviljunum hvers aunabliks. Þar spila inn í það sem þú sér og heyrir, veðurfar og náttúra, frumhvatir eins og sexdrive, þorsti, hungur og ást á afkvæmum og maka. Ekkert af þessu er sjálfvalið, þótt mönnum virðist þa. Fæstir hafa bara ekki hugsað þá hugsun til enda. Það er t.d. ekki sjálfsprottið af mér að skrifa þessa athugasemd. Ég datt niður á greinina. Ég hefði getað látið það vera að svara, en fyrirfram hef ég myndað skoðanir, sem knýja mig til að tjá mig. Athöfnin er í sjálfu sér tilgangslaus í stærra samhengi og tefur mig frá öðru, sem ég hefði getað ákveið að gera, en ekkert áreiti, eins og tímaskortur, sultur, kuldi eða annað tafði. Ég hef ekkert annað betra a gera.

Eins er það löng atvikaröð, sem olli því að pastorinn varð pastor og síðan er það áreiti sem knýr hann til að hæðast að trúfrjálsum og dæma þá út frá sinni ógrunduðu sannfæringu, sem sennilega á sér grunn í frumstæðum ótta og þekkingarleysi.

[Jón Steinar Ragnarsson, 16.6.2009 kl. 21:47]

"...verkum okkar og hugsunum..." Helvítins lyklaborðið. Ef það hefði ekki verið fyrir það, þá hefði ég ekki skrifað þessa viðbót. 

[Kristinn Theódórsson, 16.6.2009 kl. 22:43]

Takk fyrir innleggið Jón Steinar.

Frjálsan vilja hef ég aðeins skrifað um. Ég legg til þann skilning að þegar ákvörðun byggist á fleiri þáttum en maður getur skilið eða áttað þig á sé ekki hægt að greina á milli þess að hafa frjálsan vilja eða ekki. Ef ekki er hægt að greina þar á milli fæ ég ekki séð að skilgreiningin hafi neitt mikilvægi fyrir neinn. Auk þess er augljóst að umhverfið mótar ákvarðanir okkar eins og þú segir og því fáránlegt að vera að hengja sig í þessa hugmynd.

Þetta er eins og að geta ekki sætt sig við töluna pí af því að hún er endalaus og því aldrei alveg þetta eða hitt.

Við erum ábyrg gerða okkar í daglegum persónulegum skilningi, en frá alheiminum séð erum við bara dropar i læk og rennum þangað sem straumurinn ber okkur.

[Kristinn Theódórsson, 16.6.2009 kl. 23:45]

"Ég legg til þann skilning að þegar ákvörðun byggist á fleiri þáttum en maður getur skilið eða áttað þig á..."

Hér á ég við að þar sem áhrifaþættirnir eru óskiljanlega margir, ekki bara fleiri en við áttum okkur á, komi það í raun í sama stað niðurhvort við erum eða erum ekki með frjálsan vilja, í skilningi trúarbragðanna.

[Arnar, 18.6.2009 kl. 09:35]

Ef Guð er ekki til þá er tilveran aðeins ein stór tilgangslaus tilviljun. Lífið er þá aðeins samsull efna og ferð án fyrirheita. Við lifum þá til þess eins að deyja í deyjandi alheimi. Ef Guði er varpað fyrir róða þá er gert út um eiginlegan tilgang með lífinu þegar allt kemur til alls. Við sviptum okkur og lífið sjálft gildi sínu. Ekkert í lífinu, hvorki gott né vont, hefur nokkurn hinsta tilgang þegar allt kemur til alls því það hefur alls engin áhrif á það sem óhjákvæmilega bíður allra. Þetta er sá veruleiki sem guðleysinginn situr uppi með og er fastur í.

Oh, enn einn sjálfsblindur trúarnuttari að reyna að setja sig í spor 'guðleysingja' á sínum eigin trúuðu forsendum og ruglar því bara út í eitt.  Mófi er einmitt búinn að vera í sömu pælingum og virðist ekki ná þessu heldur.

Akkuru er trúuðum svona algerlega fyrirmunað að átta sig á því að við 'guðleysingjar' gera/framkvæma hluti sem hafa tilgang áður ein að hinu 'óhjákvæmilega' kemur?

Bókstafstrúaðir eru akkurat fastir í ímynduðum veruleika þar sem þeir hafa ekki tilgang fyrr en eftir að þeir drepast, hafa þeir þá engan tilgang í lífinu?

[Gunnar Jóhannesson (IP-tala skráð) 19.6.2009 kl. 10:18]

Sæll og blessaður Kristinn.

Þakka þér fyrir þann áhuga sem þú sýnir mér og prédikun minni. Ég hef svarað gagnrýni þinni í pistli á trú.is - Svar til efahyggjumanns/guðleysingja. 

Virðingarfyllst

GJ

[Jón Yngvi (IP-tala skráð) 19.6.2009 kl. 10:45]

Þú gleymdir að láta opna fyrir athugasemdir við svarið á tru.is Gunnar.

[Kristinn Theódórsson, 19.6.2009 kl. 11:05]

Sæll Gunnar

Takk fyrir svarið.

Þar sem þú leyfir ekki athugasemdir við svarið verð ég að svara þér í pistli á eigin vettvangi og geri það vonandi um helgina, þegar tími gefst.

mbk,

Kristinn

[Arnar, 19.6.2009 kl. 11:27]

Ætli séra Gunnar hafi einhvern tíman pælt í því, að ef guðinn hans væri ekki til og Gunnar hefði því engar siðferðislegar reglur til að fara eftir (samkvæmt honum sjálfum).. væri Gunnar þá góð eða slæm persóna?

Það er alveg fáránlegt að halda því fram að það sé ekki hægt að ákveða hvað 'gott' sé án þess að hafa eitthvað 'al-gott' (guð) til viðmiðunar.

Ef einhver sparkar í mig er ég alveg fullfær um að dæma um hvort það var gott eða vont, og get síðan sett mig í spor annara og dæmt um það hvort það sé gott eða vont þegar það er sparkað í aðra.

Á sama hátt get ég sett mig í spor annara og dæmt um það hvort eitthvað sem kemur fyrir aðra sé gott eða slæmt og dæmt um það hvort ég myndi vilja að það sama kæmi fyrir mig.

Kallast 'common sense' og ég þarf engan tilbúinn guð til að segja mér það.

Ps.: Var C.S. Lewis ekki trúaður?  Mófi er alltaf að vitna í hann eins og það sé eitthvað málfluttningi hans til stuðnings að C.S. Lewis hafi verið trúaður sköpunarsinni.

[Hjalti Rúnar Ómarsson, 19.6.2009 kl. 16:09]

Gunnar útskýrir ekki hvers vegna hann telur trúaða menn hafa aðganag að algildu siðferði. Af hverju eru skoðanir guðs á siðferðismálum að hans mati algildar? Það eina sem nálgast rök hjá honum eru þær fullyrðingar að guð sé "hið endanlega" og að ekkert standi honum ofar. Hann útskýrir ekki hvers vegna þetta gerir skoðanir guðs "algildar". Síðan er ekki við örðu að búast en að prestarnir hafi lokað á athugasemdir hjá sér.

[Kristinn Theódórsson, 19.6.2009 kl. 22:53]

Takk fyrir innleggin drengir.

Ég er búinn að svara karli, sjáum hvað setur.

[DoctorE (IP-tala skráð) 22.6.2009 kl. 15:20]

Prestar.... þeir eru annaðhvort geðsjúkir eða bara púra glæpamenn, enginn heilvita maður getur trúað svona kjaftæði. þannig er það bara

[Svanur Sigurbjörnsson, 25.6.2009 kl. 18:04]

Sæll Kristinn

Alveg hreint frábær grein hjá þér.  Rökvilla guðfræðinga eins og Gunnars er sú að halda að æðri máttur eins og Guðinn þeirra kristni útskýri tilgang lífsins og að án hans sé ekki hægt að skapa siðferðisgrundvöll.  Þú svarar vel þessum hugleiðingum um tilganginn og guðstilgátan bætir þar engu við - hún bara flækir málin og dregur athhyglina að því sem í raun skiptir máli, þ.e. skynsemi okkar með velviljann að leiðarljósi.  - Bestu kveðjur - Svanur

[Kristinn Theódórsson, 25.6.2009 kl. 19:04]

Takk fyrir hrósið Svanur.

Mér þykir það ekki ónýtt.

mbk,